Bu yazıda anlatmak istediğim yer ise Sakabaşı Mahallesi’nde bulunan Elektrik Santrali ve Ağa Değirmeni mevkiidir. Ancak bu bölgenin nasıl bir dinlenme ve buluşma alanı olduğunu anlatmadan önce çevrenin yapısından ve geçmişteki öneminden söz etmek gerekir.

Bu mesire alanı, Dereköyü’nden (Fisandun) gelen derenin Karaman şehrine giriş yaptığı noktada yer almaktadır. Yaklaşık beş kilometrelik bir alanı kapsayan dere boyunca ırmağın her iki tarafı söğüt ve kavak ağaçlarıyla çevriliydi. Bu ağaçlar bölgeye hem büyük gölgelikler hem de serinlik kazandırıyordu. Ayrıca Dereköyü’nden başlayıp Ağa Değirmeni’ne kadar uzanan su yolu üzerinde birçok su değirmeni bulunuyordu. Kara Değirmeni, Kalpaklı Değirmeni, İğdeli Değirmeni, su çarklı kemerlerin değirmeni ve Ağa Değirmeni bunların başlıcalarıydı. Fisandun’dan gelen su, Kalpaklı Değirmeni’nin yaklaşık 500 metre kuzeydoğusunda iki kola ayrılarak şehre ulaşıyordu. Ayrılan ikinci su yolunda ise Hüyük Değirmeni ve Tartanlar Değirmeni bulunuyordu. Daha sonraki yıllarda Sakabaşı Mahallesi sınırlarında, Gölyeri olarak bilinen bölgede Demircioğlu Değirmeni kurulmuştu.

Bir dönem Karaman ekonomisine katkı sağlayan bu tarihi yapıların bugün büyük kısmı yok olmuş durumdadır. Bazıları hâlâ ayakta olsa da korunmaları ve yeniden faaliyet göstermeleri için verilen çabalar yeterli olmamıştır. Buna rağmen eski günleri hatırlamak adına bu alanları gezmeye devam ediyor, geçmişin izlerini yaşatmaya çalışıyorum.

Şimdi gelelim Karaman’ın gönlümüzde ayrı yeri olan mesire alanlarına… Ağa Değirmeni ve Elektrik Santrali’nin bulunduğu yer, Sakabaşı Mahallesi’nde, bugünkü Vilayet Konağı’nın kuzey tarafında bulunmaktaydı. Elektrik Santrali 1942 yılında Almanlar tarafından yapılmış ve Karaman’ın ilk elektrik santrali olarak uzun yıllar hizmet vermiştir. Değirmen ise Balamalı Ayhan’ın oğlu Hasan Hüseyin Koraş tarafından işletilmiştir. Her iki yapı da Karaman’ın sosyal ve ekonomik hayatında önemli bir yere sahip olmuştur.

Değirmen ile santralin su çıkış kanalında duyulan su sesleri, havuz içerisindeki balıkların hareketleri ve kurbağaların sesleri bugün bile hafızalardaki yerini korumaktadır. Bölge çok geniş olmamasına rağmen söğüt ağaçları, yeşillikler, çimenler ve sessizliğiyle dikkat çekiyordu. Şehir merkezine yakın olması nedeniyle insanlar hafta sonlarında faytonlar ve at arabalarıyla buraya gelirlerdi. Hatta yerin küçük olması sebebiyle bazı aileler bir gün önceden santral ve değirmene bakan görevlilere haber bırakarak yer ayırtırdı.

Bu pikniklerde belirli yemek saatleri olmazdı. Sabah başlayan çay ikramları ve yiyecekler gün boyunca devam ederdi. Söğüt ve kavak ağaçlarının arasında kayısı, elma ve armut ağaçlarının bulunduğu küçük bahçeler de yer alıyordu. Pikniğe gelenler eğlenmek amacıyla iplerle salıncak kurar, ip atlar, körebe oynar, mendil kapmaca ve seksek gibi oyunlarla vakit geçirirdi. Yaşlılar ise tandır ocağında karakabak kavurması, bulgur pilavı ve salata hazırlardı.

Gençler ise değirmenin üst kısmında bulunan ve halk arasında “çimento” diye anılan yaklaşık 30 metre uzunluğunda, 2 metre genişliğinde ve 1,5 metre derinliğindeki su kanalında yüzerlerdi. Buradan akan su, iki ayrı boruyla değirmene ve elektrik santraline ulaştırılıyordu. Kanalın başında belediye bekçileri bulunur, küçük çocukların ve yüzme bilmeyenlerin suya girmesine izin verilmezdi.

İp atlamalar, halat çekme yarışları, körebe oyunları ve çocukların neşeli bağrışmaları arasında sazlı sözlü türküler söylenir, şarkılar yankılanırdı. Vaktin nasıl geçtiği anlaşılmaz, hazırlanan yemekler ve getirilen yiyecekler komşular arasında paylaşılırdı. “Oğlum yeter artık, yemek soğudu”, “Kızım sofrayı hazırlamaya yardım et” gibi sesler gün boyunca duyulurdu. İkindi ezanının okunmasıyla birlikte ise pikniklerin vazgeçilmezi olan batırık hazırlanırdı. Yardımlaşarak yapılan batırığın ardından çay içilir, meyveler yenir ve sohbetler devam ederdi.

Günün sonunda ise piknikçileri getiren faytoncuların korna sesleri dönüş vaktinin geldiğini haber verirdi. Bazı aileler hava kararsa bile elektrik santralinin yanında bulunan direk lambalarının ışığında piknik yapmayı sürdürürdü.

Bugün dönüp bakıldığında “Nerede o günler?” demeden geçmek mümkün değildir. Dereler, söğüt ağaçları, mesire alanları ve o samimi insanlar artık büyük ölçüde geçmişte kalmıştır. Yerlerini beton yapılar, gürültü ve kalabalık almıştır. Yine de eldeki güzelliklere şükretmek gerektiği düşünülmektedir.

Karaman’ın İlk Elektrik Santrali ve Dereköyü’nün Dönüşümü

Karaman’a verilen elektriğin yetersiz kalması üzerine dönemin Belediye Başkanı Ziya Göncü ile kaymakamların girişimleri sonucu yeni bir elektrik santralinin yapılmasına karar verilmiştir. Yer tespiti ve kamulaştırma çalışmalarının ardından Dereköyü içerisinden geçen yaklaşık 2-3 kilometrelik bir hat boyunca dağ yamacından su borularla santrale ulaştırılmıştır. Buradaki eğim yaklaşık 150-200 metre civarında olup suyun güçlü şekilde santrale ulaşmasını sağlamıştır.

Bu yeni santralin bakım, onarım ve akım kontrolleri uzun yıllar Monter Sami Harani tarafından yürütülmüştür. Ancak iki santral arasındaki mesafenin uzak olması bazı aksaklıklara neden olunca ikinci bir görevliye ihtiyaç duyulmuştur. Bunun üzerine Elektrikçi Hacı İsmail Hatipoğlu görevlendirilmiştir. Burada üretilen elektrik enerjisi bir hat aracılığıyla Ağa Değirmeni yanındaki ilk santrale aktarılıyor, burada bulunan trafo sayesinde güçlendirilerek şehre veriliyordu.

Dereköyü’ndeki bu santralin çevresindeki piknik alanı daha küçüktü. Uzun yıllar burada içme suyu bulunmamış, daha sonra Belediye Başkanı Özcan Genç tarafından açtırılan kuyu sayesinde bu sorun çözülmüştür. Aslında ana su hattından alınan bir içme suyu vardı ancak bu yalnızca montör için kullanılmaktaydı.

Bu bölge, daha önce anlatılan mesire alanlarına göre daha düzenli bir yerleşime sahipti. Dere boyunca iç içe geçmiş doğal yapısıyla dikkat çekiyor ancak şehre uzak olması ve yollarının bozukluğu ulaşımı zorlaştırıyordu. Bu nedenle daha çok varlıklı aileler ve memur kesimi tarafından tercih edilirdi. Halktan gelenlerin sayısı daha azdı. Buna rağmen insanlar arasındaki sohbetler, ikramlar ve kaynaşma oldukça samimiydi.

Burada elektrik bulunması sayesinde sohbetler geç saatlere kadar sürerdi. Ancak ilerleyen yıllarda bağ ve bahçelerin içine açılan çay ocakları ile piknik lokantalarının huzuru bozması ve elektrik santralinin kapanmasıyla birlikte bölge eski özelliğini kaybetmiştir. Ne yazık ki dinlenme ve temiz hava alanı olan birçok yer zaman içerisinde kirletilmiş ve yok edilmiştir.

Günümüzde insanlar beton yapılarla dolu, gürültülü ve havasız şehirlerden uzaklaşabilecek alanlar aramaktadır. Elbette Gökçe Çamlığı, Hakkı Teke Ormanlığı, Sertavul, Akköprü, Taşkale ve Maden Şehri gibi yerler akla gelebilir. Ancak geçmişteki o samimi ortamları, komşuluk ilişkilerini ve içtenliği bulmak artık oldukça zordur.

Dereköyü’nün önemli özelliklerinden biri de baraj yapılmadan önce yetiştirilen sebze ve meyvelerdi. Köylüler, bölgeye gelen piknikçilere taze sebzeler ile kayısı, armut ve elma gibi meyveler satardı. Şehre uzak olmasına rağmen temiz havası ve huzurlu ortamıyla insanların tercih ettiği özel bir yerdi. Ancak barajın yapılmasıyla birlikte tarım faaliyetleri büyük ölçüde sona ermiş, bağ ve bahçeler eski canlılığını kaybetmiştir.

Zaman içerisinde nüfusun artması ve yaşam şartlarının değişmesiyle birlikte betonlaşma hız kazanmış olsa da insanların doğayı, şehrini ve geçmişten gelen kültürel değerleri koruma çabalarını sürdürmesi gerekmektedir. Çünkü geçmişin mesire alanlarında yaşanan dostluklar, paylaşımlar ve samimiyet Karaman’ın hafızasında önemli bir yere sahip olmaya devam etmektedir.

MustafaKoçak

Not: Mesire yerlerimiz yazısı devam edecek.